Allah'ın Has Kulları Vaazı: Rahmân'ın İbâdullah'ı Kimlerdir?

Furkan Sûresi'nin sonunda Rahmân Teâlâ, en sevgili kullarının bir portresini çiziyor. Bu portre, soyut bir takvâ tarifi değil; günlük yaşamın içinde, sokakta, evde, alışverişte, mahkemede, gecenin sessizliğinde mü'minin nasıl davrandığını gösteren on iki maddelik bir profildir. Bu vaaz, "ibâdurrahmân"ın her bir niteliğini Kur'an'ın çizgileriyle ve Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hayatından örneklerle ele alıyor.

Yeryüzünde Mütevazı Yürümek

Rahmân'ın kullarının ilk vasfı tevazudur:

وَعِبَادُ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلَّذِينَ يَمۡشُونَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ هَوۡنࣰ ا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلۡجَٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَٰمࣰ ا

Rahmân'ın kulları yeryüzünde mütevazı yürürler. Cahiller kendilerine takıldıkları zaman onlara güzel ve yumuşak söz söylerler.

— Furkan Sûresi 25:63

Yürümek, sembolik bir hareketdir — kişinin dünyaya bakışı, kendine yer açışı, başkasını kabul edişi. "Hevnen" yürümek, ne ezilen ne de gururla şişen, ölçülü ve vakûr bir tarzdır. Mü'min, gücünü Allah'tan aldığını bilen kişinin sakinliğini taşır.

Cahillerin sataşmasına "selâm" demek, kavgayı geri çevirmektir. Cahile cahilce karşılık vermek sadece tartışmayı büyütür; sessizlik veya yumuşak söz onu durdurur. Peygamberimiz hayatı boyunca bu üsluba sadık kaldı:

Bir kimse Allah için tevazu gösterirse Allah onu yüceltir.

— Sahih Muslim, Birr, no. 2588

Ebû Mes'ûd (ra.) anlatır: Adamın biri Peygamberimizi ziyaret için gelmiş, bir peygamberin huzurunda olduğunu hatırlayarak titremeye başlamıştı. Peygamberimiz ona yaklaştı ve şöyle buyurdu: "Sakin ol! Ben bir hükümdar değilim. Ben Kureyş'ten kuru ekmek yiyen bir kadının oğluyum." (İbn Mâce, Et'ime, 30). Onu, sade tabiatıyla rahatlattı.

Bir başka rivayette Peygamberimiz "Efendimiz!" denilmesinden bile rahatsız olur, "Hayır, efendi Allah'tır" derdi. Bu işte ibâdurrahmân'ın ilk vasfı: mütevazı yürüyüş.

Geceleri Rabbe Secde Etmek

İkinci vasıf, gecenin sessizliğinde Rabbe yönelmektir:

وَٱلَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمۡ سُجَّدࣰ ا وَقِيَٰمࣰ ا

Onlar, gecelerini Rablerinin huzurunda secdeye vararak ve kıyama durarak geçirirler.

— Furkan Sûresi 25:64

Mü'min ömrünün hesabını verecektir; geceyi sırf uyku ile değil bir kısmını da ibadetle değerlendirir. Hz. Aişe (ra.) anlatır: "Bir gece uyandım, Peygamberimizi yatağında göremedim. Aklıma kötü düşünceler geldi. Hemen kalktım, etrafıma baktım — Peygamberimizi secdeye kapanmış, dua ediyor gördüm. Kendi kendime, 'Aklından geçene bak, bir de onun hâline bak,' dedim."

Cehennem Azabından Allah'a Sığınmak

Üçüncü vasıf ahirete dair derin bir endişedir:

وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱصۡرِفۡ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَۖ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا

Onlar, "Rabbimiz! Bizden cehennem azabını uzaklaştır; doğrusu onun azabı süreklidir," derler.

— Furkan Sûresi 25:65

Cehennem, hesabını veremeyenlerin nihâî sonudur. Peygamberler dışında hiç kimsenin azaba uğramama güvencesi olmadığı için mü'min daima Rabbe sığınır. Bu sığınma korkudan paniğe düşme değil, görevini idrak eden kulun hassasiyetidir.

İnfakta İtidal — Ne İsraf, Ne Cimrilik

Dördüncü vasıf maldaki dengedir:

وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمۡ يُسۡرِفُواْ وَلَمۡ يَقۡتُرُواْ وَكَانَ بَيۡنَ ذَٰلِكَ قَوَامࣰ ا

Onlar, harcadıklarında ne israf ne de cimrilik ederler; ikisi arasında bir orta yol tutarlar.

— Furkan Sûresi 25:67

Mal, Allah'ın kuluna emanetidir. Kıyamet günü her insan malını nereden kazandığından ve nereye harcadığından sorgulanacaktır. İsraf, malı gereksiz yerlere veya gösteriş için harcamak; cimrilik ise kazanç biriksin diye hayır yapmaktan kaçınmaktır. İkisi de Allah'ın sevmediği iki uç. Mü'min iki uç arasında, ihtiyacı görüp gözeten dengeli bir hayat yaşar. Allah Teâlâ İsrâ Sûresi'nde mü'mine doğrudan emir verir:

وَءَاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلۡمِسۡكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرۡ تَبۡذِيرًا

Akrabaya, yoksula, yolcuya hakkını ver. Saçıp savurma.

— İsrâ Sûresi 17:26

Peygamberimiz cimrilikten Allah'a sığınmıştır: "Allah'ım, cimrilikten Sana sığınırım, korkaklıktan Sana sığınırım, düşkün yaşlılıktan Sana sığınırım" (Sahih al-Bukhari, Cihâd, 25).

Şirk, Katl ve Zinâ'dan Sakınmak

Beşinci vasıf, üç büyük günahtan uzak durmaktır:

وَٱلَّذِينَ لَا يَدۡعُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقۡتُلُونَ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَلَا يَزۡنُونَ

Onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarmazlar. Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler.

— Furkan Sûresi 25:68

Bu üç günah, sırasıyla dinin, canın ve neslin korunmasına vurulan en ağır darbelerdir. Allah Teâlâ bu günahlardan dönmenin yolunu da açar:

إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ عَمَلࣰ ا صَٰلِحࣰ ا فَأُوْلَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَيِّـَٔاتِهِمۡ حَسَنَٰتࣲ

Ancak tövbe edip iman eden ve sâlih amel işleyenler başka. Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir.

— Furkan Sûresi 25:70

İbn Abbas (ra.) anlatır: Bazı müşrikler adam öldürmüşler, zinâ etmişlerdi. Peygamberimize geldiler ve "Ey Muhammed, tebliğ ettiğin din güzel; lakin bizim için bir arınma yolu var mı?" diye sordular. İşte bu âyetler indi: pişmanlık, tövbe ve sâlih amelle Allah'ın kötülükleri iyiliklere çevireceği müjdesi geldi.

Yalan Şahitlikten Kaçınmak

Altıncı vasıf:

وَٱلَّذِينَ لَا يَشۡهَدُونَ ٱلزُّورَ وَإِذَا مَرُّواْ بِٱللَّغۡوِ مَرُّواْ كِرَامࣰ ا

Onlar yalan yere şahitlik etmezler. Faydasız bir şeye rastladıkları zaman da vakar ile geçip giderler.

— Furkan Sûresi 25:72

Yalan şahitlik üç günahı bir araya toplar: yalan söyleme, haklıyı mağdur etme ve haksıza yardım etme. Peygamberimiz Sahih al-Bukhari'de rivayet edilen bir hadiste büyük günahları sayarken durdu, defalarca tekrar etti: "Bir de yalan şahitliğidir, bir de yalan şahitliğidir," (Sahih al-Bukhari, Edeb, 6273). Yalanın her çeşidi günahtır; mahkemede yapılanı en ağırıdır.

Bilgisini gizlemek de günahtır. Allah Teâlâ buyurur: "Şahitliği gizlemeyin. Kim onu gizlerse, kalbi günahkâr olur" (Bakara 2:283).

Allah'ın Âyetlerine Sağır ve Kör Olmamak

Yedinci vasıf:

وَٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُواْ بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ لَمۡ يَخِرُّواْ عَلَيۡهَا صُمࣰّ ا وَعُمۡيَانࣰ ا

Kendilerine Rablerinin âyetleri hatırlatıldığında, onlara karşı sağır ve kör davranmazlar.

— Furkan Sûresi 25:73

Allah'ın âyetleri kulun yararına emir, zararına yasaktır. Kendisine bunlar hatırlatıldığında "duymadım, görmedim" demek kişinin kendi nimetine sırt çevirmesidir. Mü'min, âyetler hatırlatıldığında onları kalbinin ortasına alır.

Takvâ Sahiplerine Önder Olmak Dileyen

Sekizinci ve son vasıf:

وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبۡ لَنَا مِنۡ أَزۡوَٰجِنَا وَذُرِّيَّٰتِنَا قُرَّةَ أَعۡيُنࣲ وَٱجۡعَلۡنَا لِلۡمُتَّقِينَ إِمَامًا

Onlar: "Rabbimiz, bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı ihsan et ve bizi takva sahiplerine önder kıl," derler.

— Furkan Sûresi 25:74

Mü'minin ufku kendi kurtuluşuyla sınırlı kalmaz; eşinin ve çocuğunun da, hatta arkadaşının da kurtuluşunu ister. "Takva sahiplerine önder kılma" duası, mütekebbir bir liderlik talebi değil; saliha bir nesle vesile olma temennisidir.

Anlatılan Kıssalar

Hz. Peygamber'in Mütevazı Sofrası

Peygamberimiz, ailesinin bütün ihtiyaçlarını kendi eliyle giderirdi. Sahabeden Esved b. Yezîd (ra.) Hz. Aişe'ye sorduğunda: "Peygamberimiz evinde ne yapardı?" Hz. Aişe şöyle cevap verdi: "Ailesinin hizmetinde bulunurdu — ayakkabısını tamir eder, elbisesini yamar, evi süpürür, koyunu sağardı. Namaz vakti gelince namaza giderdi."

— Sahih al-Bukhari, Edeb, no. 676

Bu, "yeryüzünde mütevazı yürümek" âyetinin canlı tefsiridir. Peygamber ne sarayda yaşadı, ne hizmetçi ordusu çalıştırdı, ne kendine "Efendi" dedirtti. İbâdurrahmân'ın profili onun hayatından çıkarılmıştır.

Hz. Ömer'in Gece Endişesi

Hz. Ömer (ra.) halife olduğunda Medine sokaklarında gece geziyor, ümmetinin durumunu kontrol ediyordu. Bir gece bir evden kadın ağlaması duydu; içeri girdi. Kadın çocuklarına su kaynatarak oyalıyordu — ekmek yoktu. Ömer hemen Beytülmal'a koştu, sırtına bir un çuvalı aldı ve eve taşıdı. Hizmetçisi yardım etmek istediğinde: "Hayır, sırtımdaki bu yükü kıyamet günü Allah benden soracak; öğrendiğim halde sırtımı ona vermezsem ne yaparım?" dedi.

Hz. Bilal'in "Allah Birdir!"

Bilal-i Habeşî (ra.), Mekke'de Müslüman olduğunu açıklayınca eski sahibi Ümeyye b. Halef onu Mekke'nin kavurucu güneşi altında yatırdı, göğsüne büyük bir taş koydu, küfre dönmesi için işkence etti. Bilal'in cevabı tek bir kelimeydi: "Ehad! Ehad!" — Allah Birdir.

Bu, "Allah ile birlikte başka bir ilâha yalvarmama" emrinin (Furkan 25:68) en saf canlı misalidir. Bilal'in dudaklarından çıkan tek kelime, dünyada "yumuşak söz", âhirette "kalb-i selîm" idi.

Yalan Şahitlikten Vazgeçen Tâcir

Hadis kitaplarında nakledilen bir kıssaya göre, bir tâcir mahkemeye giderken yolda bir bedevî kendisine "şu lehine şahitlik et, sana on dinar veririm" diye yaklaştı. Tâcir önce kabul edecek gibi oldu — ama içinden Furkan Sûresi'nin "Onlar yalan yere şahitlik etmezler" âyeti geçti. Geri çevirdi. Bedevî kızdı; tâcir mahkemede sustu, hak yerini buldu. Aynı akşam evine döndüğünde Allah onu beklemediği bir yoldan rızıklandırmıştı.

Bu tür kıssalar âyetlerin yaşanmış halidir: Allah'ın çizdiği sınır, kulun günlük seçimi.

Has Kulluğun Karşılığı — Cennetin Yüksek Makamı

Allah Teâlâ ibâdurrahmân'ın karşılığını şöyle bildirir:

أُوْلَٰٓئِكَ يُجۡزَوۡنَ ٱلۡغُرۡفَةَ بِمَا صَبَرُواْ وَيُلَقَّوۡنَ فِيهَا تَحِيَّةࣰ وَسَلَٰمًا ۞ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ حَسُنَتۡ مُسۡتَقَرࣰّ ا وَمُقَامࣰ ا

İşte bunlara, sabretmelerine karşılık cennetin en yüksek makamı verilecek, orada esenlik ve selâmla karşılanacaklardır. Orada sonsuza dek kalacaklardır. Orası ne güzel bir yerleşme ve kalma yeridir.

— Furkan Sûresi 25:75-76

"Bimâ saberû" — "sabırlarına karşılık." Çünkü has kulluk bir andır değil, ömür boyu sürdürülen bir mücâhededir. Tevazu için sabır, gece ibadeti için sabır, şehvetten kaçınmak için sabır, infakta itidal için sabır, yalandan uzak durmak için sabır. Bu sabrın karşılığı en yüksek cennettir.

VAAZ ile İbâdurrahmân Profilini Yaşamak

VAAZ uygulamasındaki Esmâ-ül Hüsnâ koleksiyonu içinde er-Rahmân (sonsuz merhamet sahibi), el-Vedûd (çok seven) ve el-Karîb (kullarına yakın) isimleri "has kul" tasavvurunu beslenen pencerelerdir. Dua arşivindeki Furkan 25:65 ve 25:74 duaları doğrudan bu sûreden alınmıştır — günlük zikir hâline getirildiğinde mü'minin yönünü her gün yeniler.

İbâdurrahmân'ın gece ibadeti kısmı için Gece Zikir Rehberi, takva çerçevesi için Takva Vaazı tamamlayıcıdır. Furkan'ın sonu, bir mü'min profili değildir yalnız — bir günlük yaşam haritasıdır.

Kaynakça

1. Kur'ân-ı Kerîm, Furkan Sûresi 25:63-76, Diyanet İşleri Başkanlığı Meali.
2. Kur'ân-ı Kerîm, İsrâ Sûresi 17:26, Diyanet İşleri Başkanlığı Meali.
3. Kur'ân-ı Kerîm, Bakara Sûresi 2:283, Diyanet İşleri Başkanlığı Meali.
4. Sahîh-i Buhârî, Kitâbu'l-Edeb, Hadis No. 676 (Peygamberin evdeki hizmeti).
5. Sahîh-i Buhârî, Kitâbu'l-Edeb, Hadis No. 6273 (Yalan şahitlik).
6. Sahîh-i Buhârî, Kitâbu'l-Cihâd, Hadis No. 2823 (Cimrilikten Allah'a sığınma).
7. Sahîh-i Müslim, Kitâbu'l-Birr, Hadis No. 2588 (Tevazu yüceltir).
8. İbn Mâce, Kitâbu'l-Et'ime, Hadis No. 3312 (Kuru ekmek yiyen kadının oğlu).
9. İbn İshâk, Sîretu İbn Hişâm, Hz. Bilal'in işkencesi.
10. İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn, İbâdurrahmân tefsiri.

Sıkça Sorulan Sorular