Orucu Bozan ve Bozmayan Şeyler

Ramazan'da en çok merak edilen konuların başında orucun hangi durumlarda bozulduğu, hangilerinde ise geçerliliğini koruduğu gelir. Bu yazıda orucun sınırını çizen ölçüyü, orucu bozan ve bozmayan durumları, kaza ile kefaret ayrımını ve iğne, sprey, damla gibi modern tedavilerin oruca etkisini güvenilir kaynaklara dayanarak ele alıyoruz.

Orucun Anlamı ve Sınırı

Sözlükte "bir şeyden uzak durmak, kendini tutmak" anlamına gelen oruç (savm), fıkıh terimi olarak niyet ederek tan yerinin ağarmasından güneşin batışına kadar yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmak demektir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi'nin "Oruç" maddesinde belirtildiği üzere ibadetin rüknü bu üç şeyden imsak yani kendini alıkoymak, şartı ise niyettir. Dolayısıyla orucun bozulup bozulmadığı sorusu, doğrudan bu sınırın aşılıp aşılmadığıyla ilgilidir.

Orucun farz kılınışı Kur'an-ı Kerim'de açık bir biçimde bildirilir:

Ey iman edenler! Sizden öncekilerin üzerine yazıldığı gibi sakınasınız diye sizin üzerinize de sayılı günlerde oruç yazıldı.

Orucun günlük vakti de yine aynı sûrede net biçimde çizilir. Gecenin yeme-içmeye açık olduğu, imsak ile birlikte ise orucun başladığı şöyle ifade edilir:

Fecrin beyaz ipliği siyah ipliğinden ayırt edilinceye kadar yiyin, için. Sonra da akşama kadar orucu tamamlayın.

Bu ölçü, orucu bozan ve bozmayan durumları anlamanın anahtarıdır: İbadetin özü, imsak vaktinden iftara kadar bedene bu üç kapıdan bir şeyin girmesini iradeyle engellemektir.

Orucu Bozan Şeyler

İslam âlimlerinin ortak kabulüne göre orucu bozan temel fiiller yeme, içme ve cinsel ilişkidir. Bunların yanında, ağız veya burun yoluyla mideye ulaşan her madde de aynı hükümdedir. Diyanet İşleri Başkanlığı, dumanı boğaza ve mideye ulaştığı için sigara, pipo ve benzeri maddelerin de bu kapsamda orucu bozduğunu belirtir.

Ancak orucu bozan fiiller, doğurdukları sorumluluk bakımından ikiye ayrılır: yalnızca kazayı gerektirenler ve hem kazayı hem kefareti gerektirenler.

Yalnızca Kazayı Gerektiren Durumlar

Bazı durumlarda oruç bozulur, fakat kişiye yalnızca o günü sonradan tutma (kaza) yükümlülüğü düşer. Bu genellikle gıda ve şehvet niteliği tam olmayan ya da kasıt ve mazeretin iç içe girdiği hâllerde söz konusudur. Örneğin gıda değeri bulunmayan bir maddeyi yutmak, ağza kaçan yağmur veya kar suyunu isteyerek yutmak yahut abdest alırken boğaza istemeden su kaçması gibi durumlar Hanefî fıkhında bu başlıkta değerlendirilir. Bu hâllerde tutulması gereken tek bir günlük kaza orucu vardır.

Hem Kaza Hem Kefaret Gerektiren Durumlar

Ramazan orucunu, herhangi bir dinî mazeret bulunmaksızın bilerek ve isteyerek yemek, içmek veya cinsel ilişki yoluyla bozmak ise hem kazayı hem de kefareti gerektirir. Bu durumdaki ağır sorumluluk, ibadetin kasıtlı olarak ve hafife alınarak terk edilmesinden kaynaklanır.

Orucu Bozmayan Şeyler

Orucu bozmayan durumların başında, unutarak yeme ve içme gelir. Hz. Peygamber (s.a.v.) bu konuda müminleri açıkça rahatlatmıştır:

Oruçlu olduğunu unutarak yiyip içen kimse orucunu tamamlasın. Çünkü onu Allah yedirip içirmiştir.

Ebû Hüreyre'den (r.a.) nakledilen ve Buhârî ile Müslim'in üzerinde ittifak ettiği (müttefekun aleyh) bu sahih rivayet, unutarak yenilen bir lokmanın veya içilen bir yudumun orucu bozmadığını, kişinin hatırladığı anda orucuna devam etmesi gerektiğini gösterir.

Bunların dışında orucu bozmayan başlıca durumlar şunlardır:

• İstem dışı kusmak: Kendiliğinden gelen kusma orucu bozmaz; isteyerek ağız dolusu kusmak ise kazayı gerektirir.
• İhtilam ve sürme: Uykuda ihtilam olmak, göze sürme ya da damla çekmek orucu bozmaz.
• Tatmak: Yemeğin tuzuna bakmak için yutmadan dille tatmak, yutulmadığı sürece orucu bozmaz.
• Misvak ve diş temizliği: Ağza bir şey kaçırılmadığı sürece dişleri fırçalamak orucu bozmaz.
• Kan aldırmak ve koku: Kan aldırmak veya güzel koku sürünmek orucu bozmaz.

Muayene ve Tedavi Yöntemleri

Modern tıbbın imkânları, orucu bozan şeyler konusunda yeni sorular doğurmuştur. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, bu konudaki temel ölçüyü şöyle koyar: Bedene ulaşan madde gıda ve keyif verici nitelikte ise oruç bozulur; yalnızca tedavi amacı taşıyor ve besleyici özellik içermiyorsa oruç bozulmaz.

Bu ölçüye göre orucu bozmayan başlıca tıbbi uygulamalar şunlardır:

• Besleyici olmayan, ağrı kesici veya bağışıklık amaçlı iğneler
• Dil altına konulan ve doğrudan kana karışan haplar
• Göz, kulak ve buruna damlatılan damlalar
• Astım spreyi (ulaşan miktar çok az olduğu için)
• Kan aldırma, kan verme, biyopsi ve anjiyografi
• Beslenme sıvısı verilmeden yapılan endoskopi ve kolonoskopi

Buna karşılık orucu bozan uygulamalar, bedene gıda ve sıvı takviyesi içerenlerdir:

• Besin değeri taşıyan iğneler
• Damardan verilen serum ve mayi (sıvı) takviyeleri
• Serum içeren genel ve bölgesel anestezi uygulamaları
• Besleyici içerikli lavman

Kaza ve Kefaret Ne Demektir?

Kaza, herhangi bir sebeple tutulamayan ya da bozulan bir orucun, Ramazan'dan sonra gününe gün olarak tutulmasıdır. Kefaret ise Ramazan orucunu mazeretsiz ve kasten bozmanın ağır karşılığıdır. Klasik fıkıh kaynaklarında kefaretin, imkânı olan kişi için aralıksız iki ay (altmış gün) oruç tutmak; buna gücü yetmeyen için altmış fakiri doyurmak şeklinde yerine getirileceği bildirilir. Bu ağırlık, ibadetin kasıtlı olarak çiğnenmesini önlemeye yöneliktir.

Şüpheye Düşünce Ne Yapılmalı?

Oruçla ilgili çok sayıda özel durum, kişinin sağlık hâline, niyetine ve olayın gerçekleşme biçimine göre farklı hükümler doğurabilir. Bu sebeple tereddüde düşen kişinin kendi durumu için Diyanet İşleri Başkanlığı gibi yetkili dinî mercilere danışması en doğru yoldur. Orucun edası ve genel çerçevesi hakkında sitemizdeki oruç tutma rehberini ve iftar ve sahur rehberini inceleyebilir; ayetlerin bağlamı için Kur'an-ı Kerim, rivayetlerin kaynağı için hadis bölümlerimize göz atabilirsiniz.

Unutulmamalıdır ki orucun asıl gayesi, Bakara sûresinin 183. ayetinde bildirildiği gibi takvaya, yani Allah'a karşı sorumluluk bilincine ulaşmaktır. Bozan ve bozmayan durumları bilmek, bu bilinçle tutulan orucu koruyan bir çerçevedir.

Kaynakça

1. Bakara sûresi, 183 ve 187 — kuran.diyanet.gov.tr (Diyanet İşleri Başkanlığı Meali ve Tefsiri).
2. Sahih Müslim, Sıyâm, Hadis No. 1155 (Buhârî, Savm, 26, Hadis No. 1933 ile müttefekun aleyh) — Ebû Hüreyre'den; hadeethenc.com üzerinden doğrulanmıştır.
3. "Orucu Bozan ve Bozmayan Muayene ve Tedavi Yöntemleri" — Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, kurul.diyanet.gov.tr.
4. "Orucu bozan şeyler" ve sigaranın hükmü — Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr.
5. "Oruç" maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (TDV) — islamansiklopedisi.org.tr.